Akademi

Lise ve Üniversitede Eğitim

Göksel Armağan ·

Bir üniversite öğretim üyesinin en temel görevlerinden biri ders vermektir. Öğrenciler sınıfa gelir, öğretim üyesi ders anlatır, öğrenciler not alır, sınavlar yapılır ve dönem sonunda ders tamamlanır. Bu kadar basit görünen bir sürecin aslında üniversite eğitiminin ne olması gerektiği konusunda önemli bir soruyu içinde taşıdığı bir gerçektir: Üniversitede ders anlatmak gerçekten yalnızca bilgi aktarmak mıdır?

Bu soruyu sormadan önce “okul”, “üniversite” ve “fakülte” kelimelerinin ne anlattığına bakmak ilginç olabilir. Bugün kullandığımız “okul” kelimesinin Batı dillerindeki karşılığı olan school kelimesi, Eski Yunancadaki skholē kelimesinden geliyor. İlginç olan, bu kelimenin ilk anlamının doğrudan “okul” olmaması. Skholē, boş zaman, dinlenme ve özellikle öğrenmeye ayrılmış zaman anlamlarını taşıyor. Daha sonra bu kelime öğrenme amacıyla yapılan tartışmalar ve dersler, ardından da bu tartışmaların yapıldığı yer anlamını kazanıyor. Okul, başlangıçta yalnızca bilgi verilen bir yer değil, öğrenmek ve düşünmek için ayrılan bir zaman ve mekân anlamı taşıyor.

“Üniversite” kelimesinin hikâyesi ise başka bir açıdan daha ilginç. Kelime, Ortaçağ Latincesindeki universitas kavramından geliyor. Akademik anlamda universitas magistrorum et scholarium, yani “hocalar ve öğrenciler topluluğu” ifadesinin kısaltılmış biçimi olarak kullanılmış. Dolayısıyla üniversite kelimesinin tarihsel anlamında yalnızca bir bina ya da eğitim kurumu değil, öğretenler ile öğrenenlerin oluşturduğu bir topluluk fikri bulunuyor.

“Fakülte” ise Latince facultas kelimesinden geliyor. Kelimenin kökeninde yetenek, kapasite, güç ve yapabilme olanağı gibi anlamlar bulunuyor. Akademik anlamda ise zaman içinde “bir bilgi alanı” ve o bilgi alanında yetkinleşmiş kişiler topluluğu anlamını kazanmış.

Bu üç kelimenin tarihsel anlamlarına birlikte baktığımızda ortaya ilginç bir tablo çıkıyor: Okul, öğrenmek için ayrılan zaman ve mekân; üniversite, öğrenenler ve öğretenlerden oluşan topluluk; fakülte ise belirli bir bilgi alanında uzmanlaşmış yapı.

Lisede öğrencinin özellikle fen ve sosyal bilimler alanında temel bilgi birikiminin oluşturulması gerekir. Matematiğin temel kuralları, fizik, kimya, tarih, edebiyat, coğrafya veya biyoloji gibi alanlarda insanlığın bugüne kadar oluşturduğu bilgi birikiminin önemli bir bölümünün öğrenilmesi bir hedef olarak konulabilir. Bu nedenle lise eğitiminde bilgi aktarımının önemli bir yeri olması son derece doğaldır.

Üniversitede ise durum biraz değişmelidir. Üniversite öğrencisinin artık yalnızca “ne biliyoruz?” sorusunun cevabını öğrenmesi değil, “Bunu nereden biliyoruz?”, “Bu bilgi nasıl üretildi?”, “Başka araştırmalar ne söylüyor?”, “Bu konuda hâlâ cevaplanmamış sorular var mı?” sorularını da sormaya başlaması gerekir.

Başka bir ifadeyle üniversite, bilginin yalnızca aktarıldığı değil, bilginin sorgulandığı ve yeniden üretildiği bir ortam olmalıdır. Bu nedenle üniversite öğrencisine ders anlatmak ile lise öğrencisine ders anlatmak arasında yalnızca konuların zorluk düzeyi açısından değil, eğitim anlayışı açısından da bir fark bulunmalıdır.

Bilimsel bilginin en önemli özelliklerinden biri değişebilir olmasıdır. Bugün doğru kabul ettiğimiz bir açıklama, yarın yeni bir araştırmanın sonuçlarıyla yeniden tartışılabilir. Bir teori yeni kanıtlarla güçlenebilir, sınırları ortaya çıkabilir veya tamamen değişebilir. Yeni veri kaynakları ortaya çıkabilir. Daha önce mümkün olmayan analizler yapılabilir.

Özellikle sosyal bilimlerde bu değişim daha da belirgindir. Ekonomik davranışlar, toplumların yapısı, tüketici tercihleri, kırsal alanlar, tarım politikaları, göç, kalkınma, yoksulluk, sürdürülebilirlik veya tarımsal üretim gibi konular üzerinde yapılan araştırmalar, içinde yaşadığımız toplum değiştikçe yeni sorular ortaya çıkarır. Örneğin öğrencilerimize “kooperatifler üreticilerin pazarlama gücünü artırır” dediğimizde temel bir bilgi aktarmış oluruz.

Ancak üniversite eğitimi bununla sınırlı kalmamalıdır. Şöyle sorular da sorabilmeliyiz:

  • Kooperatifler hangi koşullarda başarılı oluyor?
  • Hangi koşullarda başarısız oluyor?
  • Son yıllarda yapılan araştırmalar bu konuda ne söylüyor?
  • Türkiye'deki sonuçlar başka ülkelerdeki sonuçlardan farklı mı?
  • Kooperatif üyelerinin davranışları zaman içinde değişiyor mu?
  • Yeni nesil kooperatifçilik anlayışı geleneksel kooperatifçilikten hangi yönleriyle ayrılıyor?

Bu soruların her biri öğrenciyi hazır bilginin dışına çıkarır. Öğrenci artık yalnızca “kooperatif nedir?” sorusunun cevabını öğrenmez. Kooperatifler konusunda bilim dünyasının ne düşündüğünü araştırmaya başlar.

İşte üniversite eğitiminin önemli farklarından biri tam olarak budur.

Öğretim üyesinin görevi elbette bildiği temel bilgileri öğrencilerine aktarmaktır. Ancak üniversite öğretim üyeliğini yalnızca iyi ders anlatmakla sınırlamak yeterli değildir. Bir üniversite öğretim üyesinin aynı zamanda kendi alanındaki gelişmeleri izlemesi, araştırma yapması ve araştırmaların sonuçlarını öğrencileriyle buluşturması gerekir. Bu nedenle araştırma ile öğretimin birbirinden tamamen ayrı iki akademik faaliyet olarak görülmemesi gerekir.

Üniversite eğitiminin araştırma temelli olması, her dersin öğrenciler tarafından sıfırdan araştırılması veya öğretim üyesinin her konuyu son yayınlardan anlatması gerektiği anlamına gelmez. Elbette temel bilgilerin öğretilmesi gerekir.

Genel olarak süreci; temel bilgi, bilginin sorgulanması, bilimsel araştırmanın incelenmesi, araştırma sonuçlarının tartışılması ve son aşamada öğrencinin kendi araştırmasını yapması şeklinde basamaklandırmak mümkündür. Üniversite eğitimi öğrenciyi bu basamakların en üstlerine çıkarmayı hedeflemelidir. Bu süreci ön lisans, lisans ve lisans üstü için daha ayrıntılı analiz etmek doğru olacaktır. Ancak genel olarak lise ile üniversite eğitimi farklılığı bu çerçevede değerlendirilebilir. Üniversite eğitiminin mottosunun “Her şeyi bilmek değil, bilmediğini nasıl öğreneceğini bilmek” şeklinde özetlemek yanlış olmayacaktır.

Yazı Listesine geri dön.