Bilim dünyasında son yirmi yılda dikkat çekici bir dönüşüm yaşandı. Araştırmacıların, dergilerin ve bilimsel makalelerin sayısı büyük bir hızla arttı. Üniversitelerin başarısı da giderek daha fazla yayın, atıf, uluslararası işbirliği ve araştırma performansı üzerinden değerlendirilmeye başlandı. Bu gelişmenin olumlu tarafı açıktır: Dünyada daha fazla araştırma yapılıyor ve bilimsel bilgi daha geniş bir akademik çevreye ulaşıyor. Ancak yayın sayısındaki artış ile bilimsel kalitedeki artış aynı şey olmayabilir.

Özellikle 2000'li yıllardan itibaren üniversitelerin uluslararası sıralamalardaki konumu önem kazandı. QS¹, Times Higher Education² ve ShanghaiRanking³ gibi sistemler üniversiteleri çok sayıda gösterge üzerinden karşılaştırıyor. Bu göstergeler arasında yayın sayısı, öğretim üyesi başına yayın, atıf sayısı, öğretim üyesi başına atıf, en çok atıf alan yayınların oranı, akademik itibar, uluslararası ortaklıklar, araştırma gelirleri ve sanayi ile ilişkiler gibi ölçütler bulunuyor.

Üniversitenin sıralamadaki konumunu yükselten göstergeler akademik kariyer ve kurum performansı açısından ödüllendirildiğinde, araştırmacılar da doğal olarak bu göstergeleri yükseltecek davranışlara yöneliyor. Böylece bilimsel araştırmanın amacı ile araştırmanın ölçülme biçimi arasında bir mesafe oluşabiliyor.

Yayın sayısı yirmi yılda olağanüstü arttı

Bu değişimin boyutunu görmek için güçlü ve karşılaştırılabilir bir veri kaynağı bulunuyor. ABD National Science Foundation bünyesindeki National Center for Science and Engineering Statistics (NCSES), Science & Engineering Indicators kapsamında Elsevier'in Scopus veri tabanını kullanarak dünya bilimsel yayınlarını izliyor. 2025 raporunda kullanılan veri seti 2002–2023 dönemini kapsıyor ve 47 milyondan fazla İngilizce makalenin bibliyometrik bilgilerini içeriyor.

Dünya bilim ve mühendislik yayınları 2023 yılında yaklaşık 3,3 milyon makaleye ulaşmış durumda. 2014 yılında bu sayı yaklaşık 2,2 milyondu. Yani yalnızca 2014–2023 döneminde yayın üretimi yaklaşık yüzde 50 arttı. 2002'yi 100 kabul ettiğimizde ise uzun dönemli artış daha açık biçimde görülebiliyor.

Yaklaşık yirmi yıllık dönemde bilim ve mühendislik yayınlarının üç katına yaklaşması, akademik üretimin nicelik açısından olağanüstü genişlediğini gösteriyor. Fakat bu rakam doğrudan bilimsel kalitenin üç katına çıktığını göstermiyor.

Kaynak: National Science Board, Science & Engineering Indicators 2025; Elsevier Scopus. Endeks, 2002 yılının 100 kabul edildiği yaklaşık uzun dönemli değişimi göstermektedir.

Artış bütün bilim dallarında aynı değil

NCSES, yayınları çok sayıda bilim dalı için ayrı ayrı izliyor. Tarım bilimleri, biyolojik ve biyomedikal bilimler, kimya, bilgisayar ve bilgi bilimleri, mühendislik, sağlık bilimleri, matematik ve istatistik, fizik, psikoloji ve sosyal bilimler bunlardan bazıları. Bilim dallarının yayın üretim hızları aynı değildir. Bir fizik araştırmasının, bir tarım ekonomisi çalışmasının, bir tarih araştırmasının veya bir tıp araştırmasının üretim süresi ve ortak yazarlık yapısı birbirinden oldukça farklıdır. Dolayısıyla bütün akademisyenleri aynı yayın sayısıyla değerlendirmek bilimsel açıdan sorunludur.

Kaynak: National Science Board/NCSES, Science & Engineering Indicators 2025, Tables SDISC-22–SDISC-35, Elsevier Scopus.

Atıf da tek başına kalite ölçüsü değildir

Yayın sayısından sonra en çok kullanılan göstergelerden biri atıftır. Atıf, bir çalışmanın bilimsel tartışmada kullanıldığını göstermesi bakımından önemlidir. Ancak yüksek atıf sayısı otomatik olarak yüksek bilimsel kalite anlamına gelmez.

Bir makale güncel bir konuya odaklandığı, yeni bir yöntem sunduğu veya geniş bir araştırma alanına hitap ettiği için yüksek sayıda atıf alabilir. Buna karşılık son derece özgün bir çalışma dar bir uzmanlık alanında kaldığı için az atıf alabilir. Bu nedenle bilimsel kaliteyi yalnızca yayın sayısı ve atıf sayısıyla ölçmek mümkün değildir. Özgünlük, yöntemsel sağlamlık, veri kalitesi, tekrarlanabilirlik, kuramsal katkı, bilimsel etki ve toplumsal fayda birlikte değerlendirilmelidir.

Yayın sayısı kadar yazar sayısı da artıyor

Bir başka dikkat çekici gelişme makalelerdeki yazar sayısının yükselmesidir. Bunun önemli bir bölümü bilimsel araştırmanın doğal dönüşümünden kaynaklanıyor. Büyük laboratuvar deneyleri, uluslararası projeler, kapsamlı veri setleri ve disiplinler arası çalışmalar çok sayıda araştırmacının katkısını gerektirebiliyor. Ancak her çok yazarlı çalışma aynı nitelikte değil.

Akademik yükseltme ve performans sistemlerinde yayınların kişisel kariyer açısından taşıdığı değer arttıkça yazarlık da akademik bir kaynak haline gelebiliyor. Araştırmaya gerçek katkısı olmayan kişilerin akademik konumları, yakın ilişkileri veya karşılıklı yazarlık beklentileri nedeniyle makaleye dahil edilmesi bilimsel etik açısından ciddi bir sorun oluşturuyor.

Ölçtüğümüz şeyi üretmeye başlıyoruz

Çok yazarlı yayınların artması, atıf potansiyeli yüksek konulara yönelme veya daha kolay yayımlanabilecek araştırmaların tercih edilmesi de her zaman bilimsel ilerlemeyle aynı anlama gelmemektedir. Ölçülerek ödüllendirilen neyse araştırıcılar bu yönde bir üretim yapmaktadırlar.

Araştırmacının kendisi de bir sayıya dönüşüyor

Bir metrik ile ölçme isteği üniversitelerin yayın ve atıf sayılarıyla değerlendirilmesiyle sınırlı değil. Aynı ölçüm anlayışı zaman içinde araştırmacının kendisine de uygulanmaya başladı. Araştırmacının akademik performansını yayın sayısı, toplam atıf sayısı, h-indeksi, i10-indeksi gibi bir kaç sayı üzerinden bilimsel profilini özetlemek mümkün.

Bunların içinde en bilinenlerden biri h-indeksidir. Bir araştırmacının h-indeksi 10 ise, en az 10 atıf almış en az 10 yayını bulunduğu anlamına gelir. Google Akademik ve Publons gibi sistemler araştırmacıların yayınlarını ve atıflarını izleyerek bu tür göstergeleri otomatik olarak hesaplayabiliyor.

Bu durum daha ileri götürüldüğünde biraz bilim kurgu senaryolarını hatırlatıyor. Gelecekte bir araştırmacının akademik değerinin, kendi çalışmalarını okumaya gerek kalmadan birkaç sayısal gösterge üzerinden otomatik olarak belirlenmesi düşüncesi artık tamamen hayal ürünü değil.

Bu tehlikenin akademik dünyada farkında olanlar da var. San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA - https://sfdora.org/), h-indeksi, atıf sayıları ve diğer bibliyometrik göstergelerin araştırma değerlendirmesinde sorumlu biçimde kullanılmasını savunuyor. DORA, araştırmaların ve bilim insanlarının performans değerlendirmelerinde niteliği öne çıkarmayı amaçlayan küresel bir girişimdir. Bildirge, dergi etki faktörlerinin (JIF) akademik başarıyı ve iş kalitesini ölçmek için bir araç olarak kullanılmasına karşı çıkmaktadır. Temel ilkesi, bir araştırmanın değerinin yayımlandığı derginin popülaritesine göre değil, kendi bilimsel içeriğine ve kalitesine odaklanılarak ölçülmesidir. DORA; makalelerin yanı sıra veri setleri ve yazılımlar gibi tüm araştırma çıktılarının adil şekilde değerlendirilmesini savunarak akademik dünyada daha şeffaf, niteliksel ve geniş kapsamlı bir değerlendirme kültürünü yerleştirmeyi hedefler.

Nicelikten niteliğe

Elbette üniversitelerin araştırma kapasitesini bilmek, kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığını değerlendirmek, araştırma politikalarının sonuçlarını izlemek ve bilimsel üretimdeki değişimleri görmek için ölçülebilir göstergelere ihtiyaç vardır. Bir göstergenin kullanışlı olması, onun gerçeğin tamamını temsil ettiği anlamına gelmez. Yayın sayısı bilimsel üretimin niceliği hakkında bilgi verir; fakat araştırmanın özgünlüğünü söylemez. Atıf, bilimsel etkinin bir göstergesidir; fakat bir çalışmanın niteliğini tek başına belirlemez. H-indeksi araştırmacının belirli bir bibliyometrik performansını gösterir; fakat iyi bir bilim insanı olmanın bütün özelliklerini kapsamaz. Bu nedenle akademik değerlendirmede göstergeler karar vermenin kendisi değil, karar vermeye yardımcı olan araçlar olarak görülmelidir.

Gelecekte DORA benzeri girişimlerin çoğalmasına, üniversitelerin ve araştırma kurumlarının yalnızca daha fazla yayın üreten akademisyenleri değil, daha nitelikli ve anlamlı bilimsel katkı yapan araştırmacıları destekleyen değerlendirme sistemleri geliştirmesine ihtiyaç vardır. Bu nedenle nicelikten niteliğe geçiş yalnızca bir tercih değil, bilimsel değerlendirmenin geleceği açısından bir zorunluluktur.